قرآنیکا

چکیده اتّباع از واژگان پربسامد قرآن کریم است و با معنای اساسیِ پیروی و دنباله‌روی فیزیکی و جسمی، وارد شبکۀ معنایی خدامحور قرآن شده است. در مکانیسم اتّباع، پیروی‌کنندگان، پیروی‌شوندگان و زمینۀ پیروی، جزء عناصر فعال به ‌شمار می‌رود و عنصر منفعل، سرنوشت انسان است. زمینۀ پیروی، همۀ مفاهیم دینی را شامل می‌شود. والاترین کلمۀ کلیدی در مبحث اتّباع، «علم» است؛ این کلمه انسان را به تعلیم و تعلّم رهنمود می‌کند. خداوند متعال با به‌کارگیری مکانیسم اتّباع از طریق مشاهده‌ای، دینش را به انس و جن تعلیم می‌دهد. اسوۀ حسنه از واژگان ملازم اتّباع بوده و شرایط و ضوابط آن، ملاک اتّباع ممدوح و مذموم است، و ابتکار و نوآوری آیندگان نیز با توجه به آن سنجیده می‌شود.

چکیده قرآن آخرین کتاب آسمانی است که به زبان عربی بر پیامبری ساکن در شبه جزیرۀ عربستان نازل شد. بعد از محمد، پیغمبر دیگری نیامده و نخواهد آمد و لذا رسالت قرآن تا وجود کرۀ خاکی ادامه‌دار خواهد بود. قرآن در معرفی و توصیف خود چندین بار از واژۀ «عربی» استفاده نموده است. اغلب مفسران اسلامی بر این باورند که توصیف قرآن به عربیت، به‌معنای لغت عربی بودن قرآن است. این معنا با توجه به ریشۀ لغوی واژۀ عربیت، معنایی بعید به نظر می‌رسد. این‌گونه تعبیر از عربیت قرآن باعث سوء برداشت گروهی از مفاهیم قرآنی شده و سبب گردیده برخی، مخاطبان قرآن را فقط عرب‌زبانان بدانند. این جستار با مراجعه به منابع لغوی صدر اسلام و بررسی آیات متعدد نشان می‌دهد، عربیت به‌معنی وضوح، روشن‌گری، فصاحت، عدم خلل و نقصان و عدم ابهام و پیچیدگیِ پیام‌های قرآن است.

چکیده افسردگی از شایع‌ترین اختلال‌های روانی است که باعث بروز مشکلات اساسی در زندگی بشر شده است. ایجاد آرامش فردی و اجتماعی و حفظ سلامت اعصاب و روان از مهمترین اهداف ادیان، خصوصاً دین مبین اسلام بوده است. بررسی مطالعات پیشین پیرامون مبحث افسردگی در قرآن کریم، بیان‌گر آن است که این مسئلۀ مهم و راهکار درمان قرآنی آن از دید بسیاری از پژوهشگران مغفول مانده یا به‌طور جدی بررسی نشده است. این جستار در‌صدد است تا ضمن تعیین نوع افسردگی در داستان یعقوب و مریم، راهکارهای روان‌شناسانۀ قرآن برای درمان آن را مورد کنکاش قرار دهد.

چکیده زبان‌شناسی جدید به‌ویژه رویکردهای متنی موجود دربارۀ بافت و کارکرد متن، عناصر و مفاهیم نظری برجسته را برای مطالعات متنی نوین قرآن، در دسترس پژوهشگران قرار داده است. یکی از ابزارهای زبانی مهم قرآن، یافتن الگوی ارتباطی براساس نظریۀ یاکوبسن است. این پژوهش بر آن است تا با مطابقت نظریۀ ارتباطی یاکوبسن و با استفاده از روش تحلیلی - ‌توصیفی بخشی از آیات سورۀ نازعات را از زوایای مختلف مورد تحلیل قرار دهد و کاربست مفاهیم کاربردی سوره را استخراج کند. جهت‌گیری اساسی در الگوی ارتباطی آیات سوره، بیشتر به‌جهت تأکید و هشدار گوینده (خداوند) نسبت به سرکشان و ناباوران رستاخیز است. طبق تحلیل و باتوجه به هدف و بافت سوره، نقش ترغیبی و ارجاعی در سوره از بسامد بالایی برخوردار است و کارکرد ادبی در این سوره کمتر به نمایش گذاشته شده است.

چکیده ریچارد بِل (1876ـ1952م)، اسلام‌شناس اسکاتلندی و استاد دانشگاه ادینبورو، از جمله نادر محققان غیرمسلمانی است که پژوهش‌های خود را از مطالعه‌ای صرفاً تاریخی و دربارۀ قرآن فراتر برد. او تحقیقاتی جامع از جنبه‌های مختلف ادبی، محتوایی و تفسیری دربارۀ قرآن دارد. هرچه دستاوردهای او را مطالعه ‌کنیم، بیشتر تحت تأثیر رنج‌های بسیار و خلاقیت‌های ستودنی او قرار می‌گیریم، اعم از اینکه با آن دستاوردها موافق باشیم یا مخالف. او در پاسخ به چند مسئلۀ مهم در فهم قرآن، از جمله پیوستگی یا ناپیوستگی آیات، چند فرضیه ارائه کرد و با اتکا بر شواهد خود به نظریه‌هایی دست یافت. در این مقاله ضمن معرفی کوتاهی از مهمترین فرضیه‌ها و نظریه‌های بِل دربارۀ نزول قرآن، چگونگی جمع و تدوین آن، و روش او در تاریخ‌گذاری آیات، به نمونه‌هایی از پیشنهادهایش دربارۀ چگونگی پیوند دادن برخی آیات ظاهراً ناپیوستۀ قرآن، به لحاظ معنا پرداخته می‌شود تا اهمیت نوآوری‌ها و ارزش روش او آشکار شود. بِل همۀ پیشنهادهای مربوط به ایجاد پیوستگی معنایی آیات را در ترجمه‌اش از قرآن اِعمال کرده است. علاقه‌مندان می‌توانند به آن مراجعه و آنها را با پیشنهادهای مفسران مسلمان در ذیل همین آیات که سابقه‌ای به اندازۀ تاریخ تفسیر قرآن دارد، مقایسه کنند.

چکیده گفت‌وگو و استدلال در راستای قانع ‌کردن دیگران، رمز موفقیت انسان در زندگی اجتماعی است. قرآن از جانب خدا برای هدایت و گفت‌وگو با انسان‌ها نازل شده است؛ لذا این سؤال مطرح است که میزان شناخت مخاطب، چقدر در شیوۀ گفت‌وگو با او موثر است؟ این مقاله سعی دارد با کشف روش‌های گفت‌وگو در قرآن، به شیوۀ توصیفی - ‌تحلیلی، مخاطبان قرآن را بازشناسی کرده و روش گفت‌‌وگو و استدلال و در نهایت اقناع آنها را بررسی کند. قرآن در جهت ثمر‌بخشی گفت‌وگو، ضمن اینکه به خصوصیت پیام و پیام‌رسان توجه کرده است، شناخت مخاطب را سنگ‌بنای موفقیت در رساندن پیام معرفی می‌کند؛ زیرا کاربست روش‌های مؤثر گفت‌وگو در گرو شناخت مخاطبان از نظر نوع نگرش و اندیشۀ آنان معنا پیدا می‌کند.

چکیده ابوالفضل رشیدالدین میبدی از مفسران اهل سنت در قرن ششم هجری قمری است. تفسیر وی به نام کشف الاسرار و عدّة الابرار، ازجمله تفاسیر عرفانی یا صوفی به ‌شمار می‌رود که در بین اندیشمندان جهان اسلام کمتر شناخته شده است. میبدی در تفسیرش رویکردهای متنوعی را دنبال نموده است. به‌کارگیری حمد، تسبیح و مناجات با آفریدگار، از ممیزات این تفسیر گران‌سنگ به حساب می‌آید که در پژوهش پیشینیان مورد واکاوی دقیق قرار نگرفته است. این مقاله در تلاش است، ضمن بیان مختصری از زندگی میبدی و آثارش، روش عرفانی وی را در این تفسیر ارزشمند بیان کند و نشان دهد چگونه میبدی از مناجات و تسبیح و تحمید در تفسیر کشف الاسرار و عدّة الابرار استفاده کرده است. این تحقیق به روش استقرایی - تحلیلی نوشته شده است.

چکیده اضداد یکی از پدیده‌های زبانی است که از دیرباز در زبان عربی مورد توجه لغت‌دانان عرب قرار گرفته است. اما بودن یا نبودن آن در قرآن کریم سبب شد بسیاری از دانشمندان زبان به کندوکاو بیشتری در این زمینه بپردازند، و عده‌ای وجود آن را در قرآن کریم اثبات نمایند و گروه دیگری درصدد انکار آن برآیند. اما اثبات یا انکار این پدیدۀ لغوی به سادگی قابل پذیرش نیست؛ از یک سو، برخی، وجود حدود صدوپنجاه واژۀ اضداد را در قرآن کریم ذکر کرده‌اند، و از دیگر سو، عده‌ای، وجود اضداد را نه‌تنها در قرآن کریم که در زبان عربی منتفی دانسته‌اند. به نظر می‌رسد هر دو گروه دچار نوعی افراط یا تفریط گشته‌اند. زیرا گروه نخست، هر واژه‌ای را که از دو معنای متضاد برخوردار باشد، زیرمجموعۀ اضداد به شمار آورده‌اند و به شرایط و ویژگی‌هایی که باید داشته باشد توجه نکرده‌اند. گروه دوم نیز بیشتر، به بُعد منطقی تعریف آن توجه کرده‌اند که جمع دو ضد ناممکن است. با بررسی واژگان موسوم به اضداد در قرآن کریم می‌توان بسیاری از کلماتی را که به این نام شناخته می‌شوند، از گردونۀ آن خارج کرد و تعداد آنها را بسیار ناچیز دانست. همین تعداد باقیمانده را نیز نمی‌توان به‌طور قطع و یقین جزء اضداد قرار داد. اختلافی که بر سر واژگان اضداد قرار دارد، ناشی از تعریف و شرایط آن است و الا همه، به وجود چنین واژگانی در زبان عربی اذعان دارند.